homeover het npicontactcolofon

logoBoeken en artikelen

Een psychoanalytisch proces van twee kanten bekeken

Boekbespreking door Gonda Slurink van

Een psychoanalytisch proces van twee kanten bekeken
door Harry Stroeken en Josée Winters
Soest: Uitgeverij Nelissen. ISBN 97890 2441 7704, 91 pp.

Dit boekje is een gezamenlijk project van een analysant, onder pseudoniem Josée Winters, en een psychoanalyticus. Daarbij is de analysant voor een groot deel aan het woord. Pas na haar verhaal volgt, veel korter, een commentaar van de analyticus. Deze opzet alleen al geeft aan dat de psychoanalyse een hele ontwikkeling heeft doorgemaakt sinds Freud. Hoe zou het zijn geweest als Dora's verhaal op deze manier zou zijn opgeschreven?
Het gaat hier dan ook om de analyse van een vrouw die vanuit haar achtergrond vertrouwd is met het nadenken over psychische processen en ook bekend is met het psychoanalytische gedachtengoed. Ze werkt als trainer en organisatieadviseur en de analyse is daarmee zowel supervisie als therapie: in beroepen waarin de eigen persoon het werkinstrument is, is het tenslotte van belang die eigen persoon zo goed mogelijk te leren kennen, zoals in de inleiding wordt gesteld.
De wijze waarop het verhaal wordt verteld is echter ook te zien als afspiegeling van een andere, meer empathische manier van denken, zoals bijvoorbeeld ontwikkeld binnen de zelfpsychologie. De nadruk ligt in dit denken minder dan bij Freud op de driften en meer op de wijze waarop het zelf zich in relaties met anderen al dan niet tot een autonoom individu kan ontwikkelen.
Belangrijk in de hier besproken analyse is het thema "grenzen en grensoverschrijdingen". Josée Winters werd telkens weer verliefd op mannen die zich ten opzichte van haar in een superieure positie bevonden: docenten en supervisoren, met wie zij ook vaak kortstondige en ongelijkwaardige sexuele relaties had. Deze verliefdheden worden in verband gebracht met het abrupte en vroegtijdige einde van de intieme relatie met haar vader als gevolg van een traumatische gebeurtenis, waarvan zij zich pas in de loop van het analytische proces weer volledig bewust werd. Zij was toen pas 5 jaar. De superieure mannen kunnen gezien worden als geïdealiseerde vadersubstituten, zelfobjecten in de terminologie van Kohut. Door een sexuele relatie met Josée te beginnen maakten zij misbruik van haar symbiotische verlangen en het feit zij haar autonomie nog steeds onvoldoende kon handhaven.
Hoe anders is deze interpretatie dan Freud's visie op Dora. Dora, die op z'n minst een ambivalente relatie met haar vader had, heeft Freud er nooit van kunnen overtuigen dat zij de avances van Herr K., die zij op zich zeer waardeerde, als grensoverschrijding heeft ervaren.
De reconstructie van het verleden van Josée Winters komt heel overtuigend over. Een intrigerende vraag is ook of haar verhaal iets zegt over de nog steeds veelvuldig voorkomende ongelijkwaardige verhoudingen tussen mannen en vrouwen in onze maatschappij.
Alleen al als case study is dit dus een interessant boekje. Tegelijkertijd geeft het veel inzicht in het psychoanalytische proces, waarover hier kort wat opmerkingen. Er wordt ingegaan op het thema diagnose en geschiktheid voor analyse. Wat betreft dit laatste stelt Stroeken dat een aantal zaken, zoals een borderline persoonlijkheidsstoornis, uitgesloten moet kunnen worden. Verder zou een DSM-IV diagnose veelal weinig toevoegen. Hij sluit zich ook aan bij Freud, die schrijft: "onze diagnosen komen zeer vaak pas achteraf tot stand". Dit om maar weer aan te geven dat Freud nog wel degelijk actueel is. Dit relativeert de huidige werkwijze met DBC's (diagnosebehandelingcombinaties) en het zou goed zijn als beleidsmakers eens kennis namen van dit standpunt uit de praktijk.

Het analytische proces wordt gezien als een proces dat zich ontwikkelt binnen een relatie tussen twee personen, met elk hun achtergrond en beperkingen. Wel speelt de overdracht nog steeds een grote rol in de analyse. Om te bepalen of sprake is van voldoende wederzijdse sympathie om het proces samen aan te gaan, vindt van tevoren een kennismaking plaats. Voor het vrij bespreken van intieme, soms pijnlijke en schaamtevolle aangelegenheden is vertrouwen, ofwel een veilige gehechtheid, immers onontbeerlijk.
Een veilige situatie kan ook alleen ontstaan waar strikte regels worden gehanteerd. Eén van die regels is dat alles besproken kan worden maar dat nooit tot "actie" wordt overgegaan. Juist binnen de analyse van Josée Winters was het van belang dat de grenzen nauwlettend in de gaten werden gehouden. Alleen zo kon de analyticus een echt zelfobject zijn, die werkelijke autonomie van de analysant mogelijk maakte. Mogelijk worden bij een andere problematiek en overdracht de grenzen iets anders getrokken. Wat wel en niet is toegestaan, is binnen duidelijke randvoorwaarden punt van discussie onder analytici.
In dit boekje wordt ingegaan op de methoden die gebruikt worden om tot een realistische beeld van het zelf in het verleden en daarmee ook in het heden te komen, zoals vrije associatie en droomduiding. Het verhaal is zeer levendig omdat er veel dromen verteld en geïnterpreteerd worden. Duidelijk is dat de psychoanalyse een intensieve vorm van therapie is, hoewel het aantal zittingen per week behoorlijk kan variëren. Wanneer het psychoanalytische proces eenmaal op gang gekomen is, kan dit het hele leven van de analysant kleuren.
Al met al is dit boekje een aanrader voor mensen die overwegen in psychoanalyse te gaan en verder voor iedereen die wil weten wat psychoanalyse tegenwoordig inhoudt.

Literatuur:

Paul H.Ornstein: Did Freud understand Dora? in Barry Magid (ed.): Freud's case studies: self-psychological perspectives. The Analytic Press 1993

Gonda Slurink is bibliothecaresse van de NVPA-bibliotheek, Olympiaplein 4, 1076 AB Amsterdam ([email protected])

 

 

 

aanmelden nieuwsbrief

 

 

Home | Psychoanalyse nu | Opleiding | Onderzoek | Kwaliteitszorg | Verwijzers | Agenda | Boeken en artikelen | Linksnaar boven